CLA (sprzężony kwas linolowy) - właściwości, naturalne źródła i suplementy z CLA

8 komentarze
Autor: Aleksandra Żyłowska, dietetyk

Sprzężony kwas linolowy CLA występuje głównie w produktach zwierzęcych – mleku, przetworach mlecznych i mięsie pochodzących od przeżuwaczy. Należy do najlepiej przebadanych związków bioaktywnych i wykazuje liczne działania prozdrowotne: przeciwnowotworowe, przeciwmiażdżycowe, redukujące tkankę tłuszczową, poprawiające działanie układu odpornościowego i zwiększające wrażliwość insulinową. Zawartość CLA w produktach spożywczych jest zależna od wielu czynników, a kluczowe znaczenie ma sposób hodowli zwierząt. Aby zwiększyć udział tych kwasów w diecie, należy wybierać żywność pochodzącą z tradycyjnych, małych gospodarstw rolnych.

Sprzężony kwas linolowy CLA – struktura chemiczna i powstawanie

Kwas linolowy CLA (conjucted linolic acid) to kwas tłuszczowy pochodzenia zwierzęcego, który w swoim łańcuchu zawiera 18 atomów węgla i 2 sprzężone wiązania podwójne. Sprzężenie oznacza, że wiązania podwójne przy atomach węgla są rozdzielone tylko jednym wiązaniem pojedynczym. Jest to rzadko spotykana właściwość w naturze i w niej upatruje się wyjątkowości kwasu CLA, który wykazuje szereg działań prozdrowotnych. Zalicza się on do grupy tłuszczów typu trans, ale nie należy utożsamiać go z bardzo szkodliwymi dla zdrowia uwodornionymi tłuszczami roślinnymi. Konfiguracja trans w kwasie CLA tworzy się naturalnie i nie wykazuje negatywnego działania.

Istnieje kilkadziesiąt różnych izomerów kwasu CLA, jednak powszechnie występują 2. Najczęściej spotykane odmiany zawierają podwójne wiązanie przy 9. i 11. węglu lub przy 10. i 12. węglu łańcucha i to na nich skupiają się badania naukowe dotyczące wpływu na zdrowie. Dominujący wśród kwasów CLA jest izomer cis-9, trans-11 (kwas żwaczowy, rumenowy), który stanowi 80-90% wszystkich izomerów CLA w mięsie i mleku, a drugi co do częstości występowania trans-10, cis-12 – 10-20%.

Kwasy linolowe CLA są wytwarzane głównie przez zwierzęta przeżuwające. Część z nich powstaje w przewodzie pokarmowym (szczególnie w żwaczu) w obecności odpowiednich bakterii symbiotycznych, m.in. Butyryvibrio fibrisolvens. Głównie jednak są wytwarzane w tkankach zwierząt poligastrycznych i wbudowywane w tłuszcz zawarty w ich mleku, mięśniach (tłuszcz niewidoczny) i między mięśniami (tłuszcz widoczny). U zwierząt posiadających jeden żołądek zachodzi synteza kwasu CLA, ale na dużo niższym poziomie. Kwas ten jest wykrywany również w tkance tłuszczowej człowieka i mleku kobiecym. Przypuszczalnie nie jest on jedynie dostarczany z pożywieniem, ale też w pewnym stopniu produkowany w organizmie.

Występowanie CLA w produktach spożywczych

Głównymi źródłami sprzężonego kwasu linolowego są mięso i tłuszcz mleczny pochodzące od zwierząt przeżuwających: krów, owiec, kóz, a także saren czy kangurów. Najwyższą zawartością izomeru CLA cis-9, trans-11 spośród mleka charakteryzuje się mleko owcze, jednak ze względu na małą dostępność produktów z niego wytwarzanych nie stanowi istotnego źródła CLA. CLA jest obecny w diecie głównie za sprawą spożywania mleka krowiego i jego przetworów (70% pobranego z pożywieniem CLA) oraz wołowiny (25%). Przeciętne spożycie kwasów CLA wraz z dietą wynosi od 0,5 do 1,5 g/dzień, czyli dużo mniej, niż wynosi sugerowana dawka oddziałująca pozytywnie na zdrowie – ok. 3 g/dzień.

Dawka CLA oddziałująca pozytywnie na zdrowie to ok. 3 g dziennie.

Najcenniejsze są produkty pochodzące od krów hodowanych metodami tradycyjnymi i wypasanymi na pastwiskach w okresie wiosenno-letnim. W tłuszczu ryb i drobiu stężenie sprzężonego kwasu linolowego jest dużo mniejsze, a oleje roślinne nie zawierają go prawie wcale. Zdolność wytwarzania CLA wykazują bakterie fermentacji mlekowej, dlatego ilość tego kwasu może wzrastać w fermentowanych produktach mlecznych, np. jogurtach i kefirach.

Zawartość kwasu tłuszczowego CLA w produktach spożywczych [mg/g tłuszczu]
Wołowina 4,3
Wieprzowina 0,6
Cielęcina 2,7
Jagnięcina 5,6
Drób 0,9
Łosoś 0,3
Pstrąg 0,5
Krewetki 0,6
Ser cheddar 3,6
Serek wiejski 4,5
Parmezan 3,0
Ser Grana Padano 9,47
Mleko UHT 5,5
Masło 4,7
Jogurt 4,8
Żółtko jaja 0,6
Olej kukurydziany 0,2
Olej arachidowy 0,2
Oliwa z oliwek 0,2

Zawartość kwasu tłuszczowego CLA w mięsie i przetworach mlecznych jest zależna od wielu czynników. Kluczowe znaczenie ma sposób hodowli i karmienia bydła, ale także jego rasa. Tłuszcz zwierząt hodowanych tradycyjnie, czyli wypasanych latem na pastwiskach, a zimą karmionych mieszankami paszowymi, jest dużo bardziej zasobny w kwas CLA niż w przypadku zwierząt karmionych paszą cały rok. Zawartość CLA w produktach w dużym stopniu zależy od pory roku. Latem jest nawet dwukrotnie wyższa niż zimą. W wyniku analizy próbek pobranych od krów hodowanych tradycyjnie w małych gospodarstwach w województwie lubelskim oraz krów hodowanych nowocześnie w województwie wielkopolskim stwierdzono, że w tłuszczu z mleka krów hodowanych tradycyjnie latem stężenie CLA wynosiło 10 mg/g, a zimą 5,1 mg/g, natomiast u krów hodowanych nowocześnie: latem 5,3 mg/g, a zimą 4,2 mg/g. Na zawartość CLA w tłuszczu przeżuwaczy można wpłynąć, modyfikując ich paszę, co skutkuje nawet 3-5-krotnym wzrostem stężenia tego kwasu. W tym celu dodaje się oleje i nasiona roślin oleistych bogate w kwas linolowy, a także oleje rybne bogate w kwasy omega-3.

Zawartość kwasu tłuszczowego CLA w produktach spożywczych produkcji polskiej
pozyskanych od krów hodowanych nowocześnie [mg/g tłuszczu]

Sery żółte 2,4
Sery z niebieską pleśnią 1,9
Sery pleśniowe 2,4
Sery kozie 2,26
Twaróg 3,0
Oscypek 1,68
lato zima
Masło 2,65 1,51
Sery 1,21 – 2,40 0,51 – 1,1

Polskie produkty mleczne bardzo często charakteryzują się mniejszą zawartością CLA niż np. włoskie i portugalskie. Wynika to z bardzo dużego ograniczenia naturalnego wypasania zwierząt i zbyt małego udziału pasz pochodzących z użytków zielonych. Około 90% produktów mlecznych pochodzi z gospodarstw nowoczesnych. Natomiast tłuszcz krów hodowanych tradycyjnie jest nawet 3-5 razy bardziej zasobny w CLA.

Wpływ kwasu CLA na zdrowie

Środowisko naukowe wykazuje ogromne zainteresowanie właściwościami sprzężonego kwasu linolowego i co chwilę pojawiają się dotyczące go nowe publikacje. Badania nad kwasem CLA mają początek w latach 70. XX wieku, kiedy to M.W. Pariza, profesor na Uniwersytecie Wisconsin-Madison, wyizolował ze świeżego oraz smażonego mielonego mięsa wołowego związek hamujący rozwój raka naskórka u myszy. W kolejnych latach zidentyfikował go i nazwał. Obecnie CLA należy do najlepiej przebadanych substancji bioaktywnych i przypisuje się mu szerokie spektrum działania.

Hamowanie rozwoju nowotworów przez CLA

Działanie przeciwnowotworowe izomeru cis-9, trans-11 kwasu CLA potwierdzono na wielu modelach zwierzęcych, a także na ludziach. Doświadczenia kliniczne prowadzone na ludziach nie zawsze dawały jednoznaczne rezultaty, co może być związane z dawką przyjmowanego CLA, rodzajem guzów nowotworowych, wiekiem badanych itp., jednak sugeruje się, że związek ten ma istotne znaczenie w prewencji i leczeniu niektórych nowotworów oraz zapobieganiu przerzutom. Badania epidemiologiczne prowadzone w Finlandii wykazały zależność między spożywaniem mleka (źródła CLA) a obniżoną zachorowalnością wśród kobiet na raka piersi. Badania in vitro potwierdzają bardzo wysoką skuteczność przeciwnowotworową dla ludzkich komórek białaczki, czerniaka, raka piersi, sutka, jelita grubego, prostaty, jajników i jamy ustnej. Kwas CLA jest zatwierdzony przez National Academy of Sciences of USA jako jedyny kwas tłuszczowy działający antynowotworowo u zwierząt.

Pariza, podsumowując lata swoich badań oraz doświadczenia innych naukowców, zasugerował, że wpływ CLA na rozwój nowotworów może przejawiać się następująco:

  • poprzez bezpośrednią ingerencję w proces nowotworzenia,
  • pośrednio przez wpływ na zmniejszenie tkanki tłuszczowej w organizmie,
  • poprzez hamowanie kacheksji (stanu silnego wyniszczenia), która towarzyszy wielu chorobom nowotworowym w zaawansowanym stadium.

W wielu badaniach kwasy CLA działają silniej na hamowanie karcinogenezy niż tokoferole i wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega-3 znane z działania antyoksydacyjnego.

Przeciwmiażdżycowe działanie CLA

Wyniki wielu badaczy wskazują na działanie przeciwmiażdżycowe CLA. Kwas ten przyczynia się do wzrostu poziomu „dobrego” cholesterolu HDL i spadku trójglicerydów. Zmniejsza też utlenianie cholesterolu i jego stężenie we krwi oraz obniża ciśnienie krwi. Właściwości te wykazuje jedynie izomer cis-9, trans-11. Izomer trans-10, cis-12 działa negatywnie na profil lipidowy – pogarsza proporcję HDL do LDL. Badania prowadzone na ludziach nie są jednoznaczne prawdopodobnie z powodu stosowania różnych izomerów sprzężonego kwasu linolowego. Jednak na modelach zwierzęcych wykazano zmniejszenie płytki miażdżycowej w wyniku suplementacji CLA. Ważne jest, że hipolipidemiczne działanie kwasu żwaczowego ujawnia się już przy niskich poziomach w diecie (ok. 0,6 g/dzień). Przeciwmiażdżycowe działanie CLA prawdopodobnie jest szczególnie związane z jego silnym działaniem antyoksydacyjnym, gdyż sam poziom cholesterolu nie jest jedynym ani głównym czynnikiem ryzyka miażdżycy.

Wpływ CLA na zawartość tkanki tłuszczowej

Za modyfikowanie udziału tkanki tłuszczowej w organizmie odpowiada izomer trans-10, cis-12 kwasu CLA i jest to jedyny izomer, który wykazuje zdolność redukcji tkanki tłuszczowej. W badaniach klinicznych z 2000 roku wykazano, że CLA w dawce 3,4 g na dobę przez 12 tygodni powoduje istotną redukcję tkanki tłuszczowej u ludzi otyłych. Obniżenie masy ciała zachodzi w wyniku kilku mechanizmów:

  • zwiększenie wydatkowania energii przez organizm nawet w spoczynku,
  • zmniejszenie zdolności odkładania się trójglicerydów w komórkach tkanki tłuszczowej poprzez hamowanie działania lipazy lipoproteinowej – enzymu niezbędnego do zmagazynowania trójglicerydów w adipocytach,
  • wzrost obumierania komórek tłuszczowych (adipocytów),
  • modulowanie hormonów tkanki tłuszczowej i markerów stanu zapalnego,
  • wzrost β-oksydacji (wykorzystania tłuszczu jako źródła energii) w mięśniach szkieletowych.

CLA a insulinooporność

Liczne badania wskazują, że CLA skutecznie zwiększa wrażliwość tkanek na insulinę i redukuje hiperinsulinemię. Jednocześnie z doświadczeń innych autorów wynika, że stosowanie CLA nie wpływa na metabolizm insuliny i glukozy. Rozbieżne efekty działania sprzężonego kwasu linolowego mogą być zależne od dawki CLA w diecie, zastosowanego izomeru, długości kuracji oraz sposobu dostarczenia (z dietą lub w suplementach).

Wpływ CLA na układ odpornościowy

CLA oddziałuje na syntezę eikozanoidów (rodzaj mediatorów lipidowych), a przez to moduluje układ odpornościowy i zapobiega zanikowi odporności u zwierząt. U ludzi wykazuje korzystne działanie przy niektórych reakcjach alergicznych i zapalnych, zmniejsza stężenie markerów stanu zapalnego i zwiększa ilość ochronnych przeciwciał. Suplementacja mieszaniną dwóch najpowszechniejszych izomerów CLA w proporcji 1:1 w dawce 3 g/dzień przez 12 tygodni powodowała spadek cytokin prozapalnych (interleukin-1, czynnika martwicy guzów) oraz wzrost cytokin przeciwzapalnych.

Dawkowanie i możliwe skutki uboczne przyjmowania CLA

Za dawkę kwasu CLA oddziałującą pozytywnie na zdrowie uznaje się ilość ok. 3 g na dzień. Jednocześnie należy zauważyć, że na obniżenie poziomu cholesterolu we krwi wpływa już 0,6 g kwasu żwaczowego dziennie. Korzystny wpływ na kompozycję tkanek ciała (redukcja tkanki tłuszczowej, wzrost masy mięśniowej) ma izomer trans-10, cis-12 kwasu CLA, który jednocześnie działa hiperlipidemicznie i może przez to przyczyniać się do chorób układu krążenia. CLA przyjmowany z żywnością uznaje się za bezpieczny, a w suplementach zawierających jego wysokie dawki – za prawdopodobnie bezpieczny. Niektóre badania wskazują, że suplementacja CLA w wysokich dawkach może wywoływać stłuszczenie wątroby. Wśród efektów ubocznych stosowania suplementów z CLA wymienia się dolegliwości żołądkowo-jelitowe, biegunki, nudności i zmęczenie.

Dzieci powinny przyjmować CLA w dawkach leczniczych nie dłużej niż przez 7 miesięcy. W ciąży i podczas karmienia piersią sprzężony kwas linolowy spożywany z żywnością jest bezpieczny, natomiast brakuje danych dotyczących oddziaływania suplementów. Bezpieczniej jest unikać ich w tych okresach.

Ważne

Ważne

CLA nie powinny zażywać osoby z osłabioną krzepliwością krwi i zażywające leki na rozrzedzenie krwi, gdyż kwas dodatkowo zmniejsza krzepliwość. Należy zrezygnować z jego stosowania na 2 tygodnie przed planowanym zabiegiem chirurgicznym, gdyż nasila krwawienie.

W przypadku zażywania suplementów z CLA trzeba być ostrożnym i wnikliwie czytać etykiety. Często w produktach aptecznych znajdują się w ogóle nieaktywne izomery sprzężonego kwasu linolowego. Rodzaj izomeru trzeba też dobierać do potrzeb. W związku z często niejednoznacznymi wynikami badań naukowych i sugerowanymi dalszymi badaniami nad działaniem CLA należy zastanowić się nad suplementacją i wprowadzać ją rozsądnie. Warto zwiększyć spożycie CLA wraz ze źródłami pokarmowymi. W tym celu należy szukać mięsa, mleka i nabiału pochodzącego z małych gospodarstw, w których zwierzęta hoduje się tradycyjnie i wypasa w okresie wiosenno-letnim.

 

Źródła:

1. Koronowicz A. i in., Wpływ izomerów sprzężonego kwasu linolowego na proliferację komórek nowotworowych piersi, Roczn. PZH, 2009, 60(3), 261-267

2. Janeczek W. i in., Czynniki decydujące o zawartości sprzężonego kwasu linolowego (CLA) w tłuszczu mleka krów, Medicina Veterinaria, 2006, 5(1), 65-82

3. Rutkowska E. i in., Charakterystyka prozdrowotnych kwasów tłuszczowych tłuszczu mlecznego, Probl Hig Epidemiol, 2015, 96(2), 377-386

4. Żebrowska A. i in., Właściwości prozdrowotne tłuszczu mlekowego, Wiadomości Zootechniczne, 2009, 47(2), 19-23

5. Białek A. i in., Sprzężone dieny kwasu linolowego jako potencjalny czynnik prewencyjny w profilaktyce nowotworów piersi, Postępy Hig Med. Dosw, 2013, 67, 6-14

6. Kowalska M. i in., Żywienie krów a zawartość CLA w mleku i produktach mleczarskich, Hodowca Bydła, 2012, 10, http://www.portalhodowcy.pl/hodowca-bydla-archiwum/143-hodowca-bydla-10-2012/1416-zywienie-krow-a-zawartosc-cla-w-mleku-i-produktach-mleczarskich

7. Karwat J. i in., CLA – właściwości prozdrowotne, Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu, 2013, 19(4), 535-538

8. Janczy A., Sprzężony kwas linolowy cis-9, trans-11 CLA a zmiany miażdżycowe, Zeszyty Naukowe Akademii Morskiej w Gdyni, 2012, 73, 5-15

9. Białek A. i in., Źródła pokarmowe oraz efekty prozdrowotne sprzężonych dienów kwasu linolowego (CLA), Biul. Wydz. Farm. WUM, 2009, 1, 1-12

10. Bartnikowska E., Sprzężone dieny kwasu linolowego. Część I. Budowa, powstawanie, występowanie w żywności, Borgis – Bezpieczna Żywność, 2001,1

11. Kowalska M. i in., Produkty mleczarskie – najlepsze źródła CLA, Bromat. Chem. Toksykol., 2013, 46(1), 1-12

12. Czekajło A. i in., Wpływ sprzężonych dienów kwasu linolowego na ryzyko powstawania i progresji nowotworów, Probl Hig Epidemiol, 2016, 97(3), 207-212

13. http://www.webmd.com/vitamins-supplements/ingredientmono-826-conjugated%20linoleic%20acid.aspx?activeingredientid=826

fb udostępnij tweet udostępnij g+ udostępnij print wydrukuj
Zobacz także
Zdjęcia: thinkstockphotos.com

Aktualizacja: 03.04.2017

Komentarze (1 - 8 z 8)
Pawel, 12.08.2017 09.25
» zgłoś nadużycie » ODPOWIEDZ
Ludzie żadne suplementy nie przyniosą rezultatów jeżeli nie połączymy tego z wysiłkiem fizycznym minimum 3razy w tygodniu po 60 min.Natomiast jak połączymy suplementy z odpowiednimi ćwiczeniami i dietą efekt jest dużo szybszy niż bez suplementów .Wiem co mówię schudłem 26 kg. Większość ludzi zwłaszcza kobiet kupuje jakiś suplement myśląc ze to wystarczy aby schudnąć a następnie siedzi przed telewizorem zajadając chipsy i myśli jaki to do dupy suplement bo nie ubywa wagi.Nastepna sprawa to tepo odchudzania Nie da się w sposób zdrowy bez efektu jo-jo schudnąć więcej nia 1-1,5 kg tygodniowo.Dlatego drogie panie jak chcecie schudnąć przed wakacjami te 10kg to odchudzanie zaczynamy w pażdzierniku a nie miesiąc przed wyjazdem.Powodzenia w odchudzaniu
 
Aissa , 17.01.2017 13.22
» zgłoś nadużycie » ODPOWIEDZ
Ja wyprobowałam chyba już wszytskie duety i wszytskie preparaty i zawsze waga wracała do punktu wyjścia. Dopiero niedawno trafuiłam na mega książkę - "Dieta bez diety, czyli jak schudnąc przy okazji" (warto zajrzeć też na ich facebooka) i powiem Wam, że.. MIAZGA! Juz 8 kg mniej :-))
 
Biochem, 26.11.2015 00.01
» zgłoś nadużycie » ODPOWIEDZ
Jest tysiące prac w temacie CLA i na co działa, a działa na naprawdę wielu polach. Ale jednego mu nie można zarzucić: że ma działanie odchudzające, bo to bzdura. Jego działanie PODTRZYMUJE stan do jakiego doszliśmy ćwiczeniami czy głodówką, eliminuje efekt jo-jo. Nie pozwala na odkładanie się tkanki tłuszczowej, nie potrafi "rozbić" starej nagromadzonej tkanki. Także spożywanie CLA podtrzymuje jedynie obecny poziom tłuszczyku w waszym ciele.
 
~lokoo, 19.08.2015 14.26
» zgłoś nadużycie » ODPOWIEDZ
Brałam kiedyś właśnie jakieś tabletki po ciąży ale w goole nie pomagały. Teraz znowu zmiany w życiu a wraz z nimi chciałam trochę schudnąć znajoma w pracy osiągnęłą świetnie wyniki
 
openh, 17.08.2015 11.57
» zgłoś nadużycie » ODPOWIEDZ
^ kg mniej ot tak i nic specjalnego nie robiłam poza wyjkluczeniem słodyczy jak spadnie jeszcze ze 4 bedzie idealnie
 
Martyna87, 29.06.2015 23.52
» zgłoś nadużycie » ODPOWIEDZ
Hmm, a to ciekawe, bo jestem właśnie po kuracji jednym z suplementów, który mi poleciła mi moja Pani farmaceutka.. Ciekawe czy miał ten środek w sobie.. No, ale jeśli chodzi o efekty to jestem bardzo zadowolona bo po miesiącu zrzuciłam przy ćwiczeniach diecie i suplemencie ponad 7 kg :) Więc tak czy siak uważam, że było warto :D
 
Tomek, 31.01.2015 15.49
» zgłoś nadużycie » ODPOWIEDZ
wyczytalem na stronie MH ze cla jest jednym z najlepiej przebadanych supli o takich wlasciwosciach i skutecznosci
 
Danka, 06.10.2014 10.30
» zgłoś nadużycie » ODPOWIEDZ
A ja przeczytałam właśnie w Chudziance, że nie jest tak kontrowersyjny jak mogłoby się wydawać, to wręcz jeden z tych składników, które rzeczywiście działają. Jak to więc jest naprawdę?
 
DlaPacjentow24.pl
Najpopularniejsze artykuły
Zielony jęczmień: właściwości i zastosowanie. Czy zielony jęczmień pomaga schudnąć? Zielony jęczmień: właściwości i zastosowanie. Czy zielony jęczmień pomaga schudnąć?

Zielony jęczmień staje się coraz bardziej popularny jako suplement dla osób odchudzających się i...

więcej

8

Lecytyna - właściwości, zapotrzebowanie i źródła występowania Lecytyna - właściwości, zapotrzebowanie i źródła występowania

Lecytyna to mieszanina różnych związków, głównie fosfolipidów. Pełni bardzo wiele istotnych funkcji...

więcej

5

Czy TABLETKI ODCHUDZAJĄCE naprawdę SKUTECZNIE ODCHUDZAJĄ? Czy TABLETKI ODCHUDZAJĄCE naprawdę SKUTECZNIE ODCHUDZAJĄ?

Na tabletki odchudzające wydajemy coraz więcej pieniędzy. Ale czy odchudzanie przy pomocy tabletki...

więcej

4

Spalacze tłuszczu: tabletki odchudzające, przyspieszające spalanie tłuszczów Spalacze tłuszczu: tabletki odchudzające, przyspieszające spalanie tłuszczów

Spalanie tłuszczu mają przyspieszać tabletki odchudzające, zawierające spalacze tłuszczu, czyli tak...

więcej

4

Znajdź badanie

albo

albo

Alfabetyczny indeks badań

a b c d e f g h i k
l m n o p r s t u v
w z ż
Eksperci

Przyczyny ziewania nie zostały jeszcze całkowicie przebadane. Najprawdopodobniej ma to jednak związek z regulacją temperatury. Tak, jak działa wentylator, odprowadzana jest zbyt ciepła krew z mózgu i...

Produkty bez laktozy to produkty pozbawione cukru mlecznego, czyli składnika wpływającego na podwyższenie glikemii poposiłkowej. Jednak cukier nie jest całkowicie usunięty a zhydrolizowany do glukozy...

Na pewno warto zgłosić Pani obserwacje lekarzowi prowadzącemu. Być może należałoby coś zmienić w farmakoterapii. Jeśli chodzi o dietę, to nie zastosowałabym diety białkowej, ale zwiększyłabym...

Zdrowa społeczność

Żaden utwór zamieszczony w serwisie nie może być powielany i rozpowszechniany lub dalej rozpowszechniany w jakikolwiek sposób (w tym także elektroniczny lub mechaniczny) na jakimkolwiek polu eksploatacji w jakiejkolwiek formie, włącznie z umieszczaniem w Internecie - bez pisemnej zgody ZPR Media S.A.. Jakiekolwiek użycie lub wykorzystanie utworów w całości lub w części z naruszeniem prawa tzn. bez zgody ZPR Media S.A. jest zabronione pod groźbą kary i może być ścigane prawnie.